Zeis (Scythe) van Neal Shusterman: mijn review van deel 1

Zeis van Neal Shusterman krijgt van mij 5 sterren. Het is sciencefiction over een wereld waarin de natuurlijke dood is overwonnen. Daarom moeten Zeisen bepalen wie er sterft, wanneer en hoe. Eindelijk eens een nieuw concept, en dan ook nog zo goed uitgewerkt. Ik heb flink wat leesuren vrijgemaakt, omdat ik het boek niet weg wilde leggen. Het is een boek voor jongeren en volwassenen die graag nadenken over de mens en de maatschappij. De wereld zelf had van mij nog verder uitgewerkt mogen worden.

Waar kun je Zeis lezen of luisteren?

Ik heb het Nederlandse e-book gelezen via Storytel. De Engelse luisterversie, Scythe, wordt voorgelezen door Greg Tremblay.

• Storytel: Nederlands e-book. Probeer Storytel
• Nextory: Nederlands e-book. Probeer Nextory. Met de code Jufjannie40 krijg je als nieuwe gebruiker 40 dagen gratis.
• Kobo Plus: Nederlands e-book. Let op: het aanbod van Kobo Plus kan veranderen.
• bol.com: Nederlandse hardcover en e-book. Bekijk Zeis op bol.com
• Apple Books: Nederlands e-book en Engels luisterboek

Waar gaat Zeis over?

De sfeer van Zeis in beeld

Zeis is originele sciencefiction over de dood, en over wie besluit wie er zal sterven, wanneer en hoe. Dat gevoel heb ik in een moodboard gemaakt.

Wie is wie in Zeis?

In Zeis volg je Citra en Rowan, maar de Zeisen om hen heen bepalen veel van wat er gebeurt. Faraday, Curie en Goddard hebben elk een eigen kijk op het dorsen. In deze karaktermap zie je hoe ze met elkaar verbonden zijn.

Wat is sterk aan Zeis, en wat minder?

Het idee is origineel. Een bijna perfecte maatschappij, onsterfelijkheid en mensen met het officiële recht om anderen te doden: dat maakte mij meteen nieuwsgierig.

Wat vond ik zelf van Zeis?

Ik vond Zeis een erg goed boek. Elk hoofdstuk was weer interessant, amusant en intrigerend. Het verhaal is zeer origineel: eindelijk eens een nieuw concept, en dan ook nog zo goed uitgewerkt.

Een paar momenten vielen mij onderweg op. Zo sputtert een vrouw: “Maar… maar ik ben pas zesennegentig.” Dat vond ik opvallend. Wij vinden 96 een heel mooie leeftijd om te halen. Het hoeft niet veel langer.

Zeis Faraday zegt dat hij de uitvaart bijwoont van iedereen die hij dorst. Ik zou dat vreselijk vinden. Stel dat hij mijn zoon dorst. Dan is hij in mijn ogen de moordenaar van mijn zoon, en dan komt hij ook nog naar de uitvaart. Ik kan niet eens boos op hem worden of hem een klap verkopen, want Zeisen zijn onaantastbaar.

In het dagboek van Zeis Curie staat een vergelijking met de coyote uit de tekenfilm. Hij probeert steeds de struisvogel te vangen, ontploft of valt van een absurde hoogte, en duikt in de volgende scène gewoon weer op. Zo gaan de mensen in Zeis ook met ongelukken om. Ze komen terug zonder schade, en zonder ervan te leren. Ik vond het bijzonder om dat zo te lezen. Maar mijn zonen kennen deze tekenfilm niet. Als zij dit boek ooit lezen, zullen ze de vergelijking niet begrijpen. En we leven toch in hetzelfde tijdperk.

Citra en Rowan vond ik allebei erg sneu. Ze zijn nog maar zestien jaar en krijgen een opleiding die niet alleen zwaar is, maar ook emotioneel enorm veel van hen vraagt. Ze moeten leren omgaan met de dood en zich voorbereiden op een taak die voor de meeste mensen ondenkbaar is.

Gelukkig hebben ze elkaar. Samen zouden ze kunnen leren hoe ze een goede Zeis worden, met respect en compassie voor de mensen die ze ooit moeten dorsen. Maar hun opleiding verloopt allesbehalve zoals zij en hun mentor voor ogen hadden. Door beslissingen van anderen komen ze in situaties terecht waar ze zelf nauwelijks invloed op hebben.

Vooral de manier waarop er met deze twee jonge mensen wordt omgegaan, vond ik heel erg. Ze moeten een enorme verantwoordelijkheid dragen, terwijl de mensen die hen zouden moeten begeleiden niet altijd het goede voorbeeld geven. Dat laat al zien dat er binnen de orde van de Zeisen meer mis is dan je in eerste instantie verwacht.

Ik leefde met allebei mee, maar met Rowan nog net iets meer. Juist omdat zijn omstandigheden zo zwaar worden, vond ik zijn verhaal bijzonder aangrijpend.

Ook hun liefde is pijnlijk en bitterzoet. Citra en Rowan hebben een verboden liefde, maar door hun omstandigheden kan hun liefde niet groeien. Mij stoorde dat niet. Zoek je vooral een sterk uitgewerkt liefdesverhaal, dan krijg je dat hier niet.

Wat voegen de dagboekstukken in Zeis toe?

Tussen de hoofdstukken staan stukken uit de dagboeken van Zeisen. Dat vond ik mooie tussenstukken. Ze geven extra informatie over de wereld, en je ziet beter hoe deze wereld in elkaar zit en hoe het zo ver is gekomen. Je krijgt ook het perspectief van verschillende Zeisen. Curie, Faraday en Goddard hebben elk een andere opvatting, en dat geeft het verhaal meer diepgang. De dagboekstukken zetten mij aan het denken over de moraal van de personages, en ze maakten mij steeds nieuwsgierig naar hoe het verder zou gaan.

Zou ik in de wereld van Zeis willen leven?

Nee. Op papier klinkt het als een utopie. De meeste mensen leven honderden jaren. Je kunt gaan bungeejumpen, want je kunt niet doodgaan. Je kunt overal naartoe, want er is nergens strijd, oorlog, terreur of zelfs misdaad. Als vrouw kun je ’s nachts gewoon over straat. Geen honger, geen armoede. Super geweldig allemaal.

Maar het klinkt zo doelloos. Leven om te leven. Liefde houdt in het boek geen stand door de jaren heen, want er zit blijkbaar altijd een houdbaarheidsdatum aan. Als je honderden jaren leeft, kan een gezin enorm groeien, en dan houden ouders niet meer zoveel van elk van hun kinderen. Misschien legt de schrijver te weinig nadruk op hoe mooi het leven is. Misschien wordt het geluk van de mensen onderbelicht. Daardoor zie ik vooral de doelloosheid. Dat is het woord dat al lezend steeds bij mij opkwam.

Ik denk dat wat ons menselijk maakt vooral het besef is dat ons leven eindig is. We weten allemaal dat we doodgaan, maar niet wanneer. Daarom is pluk de dag zo belangrijk. Je weet nooit wat morgen brengt. Je kunt ook zomaar een week ziek zijn, en in Zeis worden mensen niet eens meer ziek. Nu weet je dat je werk niet tot het laatste moment moet uitstellen. Ben je dan ziek, dan heb je het voor jezelf verpest. Onze kwetsbaarheid maakt dat we dingen anders aanpakken en meer uit het leven halen.

Maar wat als je 100% zeker weet dat er een morgen is, en nog honderden jaren lang? Wat doet dat met je manier van handelen en je gevoel van noodzaak? Je hebt tijd zat om uit te stellen. Vergeet je dan niet om uit elke dag iets moois te halen?

Een leven zonder dood lijkt mij eerder stagnatie dan een utopie. Kijk naar populaire beroepen. Als niemand sterft, is er geen verloop. Jongeren maken dan nooit kans op zo’n leuk beroep, en voor elke nieuwe generatie moeten er weer nieuwe beroepen worden bedacht.

Dorsen of moorden: waar zet Zeis je aan het denken?

Een Zeis bepaalt wie er sterft en wie immuniteit krijgt tegen het dorsen. Eigenlijk doen Zeisen wat nu de dood, epidemieën en de natuur doen. Maar zodra een groep mensen zo’n macht krijgt, kun je ervan uitgaan dat sommigen er niet mee om kunnen gaan en de macht misbruiken voor eigen gewin. Daar gaat dit verhaal over. Het boek gaat er naar mijn idee van uit dat mensen snel vervallen tot verderfelijk eigenbelang.

De eerste Zeisen wisten dat ook. Ze stelden tien duidelijke regels op, de tien geboden, om de valkuilen van hun eigen feilbaarheid te vermijden. Voor het geval dat experiment mislukt, namen ze een ontsnappingsclausule op. Sinds ik dat in een dagboekstuk las, was ik erg nieuwsgierig hoe dit in het verhaal zou worden uitgewerkt. Het werd mij al snel duidelijk dat de orde van de Zeisen de verkeerde kant op is gegaan. Sommige leden misbruiken hun functie en begaan misdaden zonder straf, omdat ze onschendbaar zijn. Ze hoeven zich niet aan de wet te houden, alleen aan hun eigen regels. Ze leggen alleen verantwoording af aan hun eigen organisatie, en deze organisatie lijkt tot het hoogste lid corrupt.

Dorsen en moorden zijn dezelfde daad. Toch hebben ze door de staat van de maatschappij een heel andere betekenis. Over een Zeis die overal ongestraft mee wegkomt, zegt iemand in het boek dat de wereld beter af was geweest als iemand hem als kind al had gedorst. Daar filosoferen wij ook weleens over. Stel dat iemand met miljoenen doden op zijn geweten als kind uit de weg was geruimd. Dan waren miljoenen levens gespaard. Maar is het acceptabel om een onschuldig kind te doden als je daarmee zoveel mensen redt? In het boek en in onze tijd krijgt deze vraag een andere betekenis, omdat de twee maatschappijen zo verschillen.

Er komt in Zeis veel aan bod om over na te denken, om samen over te praten en om meningen over uit te wisselen.

Vanaf welke leeftijd is Zeis geschikt?

Op de achterkant staat dat het boek geschikt is vanaf 14 jaar, en ik denk dat dat kan. De dood is het grote onderwerp, en daar draait het hele boek om. Het laat verschillende betekenissen van de dood zien. De dood is noodzakelijk voor deze planeet, anders is het leven er onhoudbaar. Maar het boek vraagt ook wanneer doden een noodzaak is en wanneer het moord is. Er worden mensen gedood onder zeer vervelende omstandigheden, ook als het om kinderen gaat.

Voor wie is Zeis wel en niet geschikt?

Welke boeken lijken op Zeis?

The Long Walk van Stephen King

In beide boeken is het doden van mensen onderdeel van een systeem dat de samenleving accepteert. In The Long Walk worden deelnemers doodgeschoten zodra ze de regels van de wedstrijd overtreden. In Zeis worden mensen gedorst om de bevolkingsgroei te beheersen. Wat ik over Zeis schreef, past hier goed bij: wanneer is doden in de ogen van een samenleving geen moord meer, maar een aanvaardbare daad?

Uglies van Scott Westerfeld

Net als in Zeis lijkt de samenleving op het eerste gezicht bijna ideaal. De mens heeft technische oplossingen gevonden voor grote problemen. Maar wat gebeurt er dan met vrijheid, eigen identiteit en menselijkheid? Over Uglies schreef ik eerder dat juist het gedrag van mensen een probleem blijft, ondanks alle technische vooruitgang. Dat sluit aan op mijn kritiek op de maatschappij in Zeis.

Komt er een vervolg op Zeis?

Ja. Zeis is het eerste deel van een trilogie. Deel 2 heet Cumulus, deel 3 heet Donder. Er komt ook een voorgeschiedenis: Rising Thunder: A Prequel to Scythe. In het Nederlands heet dit boek Dreigende donder. Het Engelse luisterboek, voorgelezen door Greg Tremblay, staat vanaf 1 december 2026 bij Storytel en Nextory.

Ik ga zo snel mogelijk aan deel 2 beginnen. Het einde van Zeis vond ik erg mooi, en eigenlijk is het ook genoeg. Het is een prima einde op een heel goed verhaal. Maar nu ik weet dat er een vervolg is, ben ik toch benieuwd hoe het verdergaat met de personages waar ik zo mee ben gaan meeleven, en hoe hun lot werd beslist op de dag van hun examen.

Mijn eindoordeel over Zeis

Zeis krijgt van mij 5 sterren. Ik vond het verhaal ontzettend origineel. Met elk hoofdstuk genoot ik meer, en het verhaal werd steeds spannender en interessanter. Ik heb zelfs extra tijd vrijgemaakt om het boek in één dag uit te kunnen lezen, omdat ik het niet wilde wegleggen. Het is een goed verhaal vol spanning en verrassende ontwikkelingen, met een mooi afgerond einde.

Vooral de vragen over onsterfelijkheid, macht en de waarde van het leven maakten indruk op mij. Ik had graag nog meer ontdekt van deze bijzondere toekomstwereld, maar dat neemt niet weg dat ik enorm van dit boek heb genoten. Ik ga dan ook zo snel mogelijk verder met Cumulus, het tweede deel.

Wat je in deze review extra vindt

Kwam je hier via een kort overzicht en wil je weten of er meer te halen valt? Dit staat er verder op deze pagina.

• Een moodboard met de sfeer van Zeis: een wereld zonder dood, en de vraag wie beslist wie er sterft
• Een karaktermap met Citra, Rowan en de Zeisen Faraday, Curie en Goddard
• Mijn eigen leeservaring, met de momenten waar ik bij bleef stilstaan: de vrouw van 96, Faraday op de uitvaart en de coyote uit de tekenfilm
• Of ik zelf in deze wereld zou willen leven, en waarom ik vooral doelloosheid zie in een leven zonder dood
• Een eerlijk oordeel over wat minder werkte, zoals een wereld waar ik meer van had willen zien
• Een leeftijdsadvies op basis van de thema’s en het geweld in het boek
• Een voor-wie-gids op basis van wat je zoekt in een boek, niet alleen op genre
• Boektips vanuit mijn eigen leeservaring: The Long Walk en Uglies

Lees je hier vaker? Dan kun je mijn site instellen als voorkeursbron, zodat je mijn recensies vaker terugziet in Google.